सामाजिक चळवळी : एक सखोल अभ्यास

Abstract

मानव हा स्वभावतः सामाजिक प्राणी आहे. समाजात राहात असताना त्याच्या गरजा, अपेक्षा, मूल्ये आणि आकांक्षा सतत बदलत असतात. समाजातील अन्याय, विषमता, शोषण, असमानता किंवा प्रगतीची आकांक्षा यांमुळे लोक एकत्र येऊन संघटित प्रयत्न करतात. या संघटित आणि उद्देशपूर्ण प्रयत्नांना सामाजिक चळवळ असे म्हणतात. सामाजिक चळवळी या समाजपरिवर्तनाच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाचा घटक मानल्या जातात. त्या केवळ विरोधापुरत्या मर्यादित नसून सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणण्यासाठीही कार्य करतात.इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर सामाजिक चळवळींचा प्रभाव दिसून येतो. गुलामगिरीविरोधी चळवळ, स्त्री-स्वातंत्र्य चळवळ, शेतकरी चळवळ, पर्यावरण संरक्षण चळवळ अशा विविध स्वरूपांतून सामाजिक चळवळी समाजाला दिशा देत आल्या आहेत. भारतातही अनेक सामाजिक सुधारणा चळवळी उभ्या राहिल्या ज्यांनी समाजातील जाचक प्रथा मोडून काढण्यास हातभार लावला.