आत्मनिर्भर भारत संकल्पनेच्या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण पर्यटनाचे स्वरूप व महत्त्व: नागपूर जिल्हाच्या संदर्भात

Abstract

ग्रामीण पर्यटन हे शाश्वत विकास व समावेशक वाढीसाठी एक महत्त्वपूर्ण साधन म्हणून उदयास आले आहे, विशेषतः भारतासारख्या विकसनशील देशांमध्ये. अलीकडील काळात भारत सरकारच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ (आत्मनिर्भर भारत) या दृष्टीकोनात स्थानिक अर्थव्यवस्था बळकट करणे, देशी संसाधनांचा विकास करणे आणि तळागाळातील पातळीवर रोजगारनिर्मिती करणे यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण पर्यटन स्थानिक संस्कृती, नैसर्गिक साधनसंपत्ती, पारंपरिक व्यवसाय व सामुदायिक सहभागाचा प्रभावी वापर करून महत्त्वाची भूमिका बजावते. प्रस्तुत अध्ययनात आत्मनिर्भर भारत संकल्पनेच्या चौकटीत ग्रामीण पर्यटनाचे स्वरूप व महत्त्व यांचा अभ्यास नागपूर जिल्ह्याच्या विशेष संदर्भात करण्यात आला आहे. वर्णनात्मक व विश्लेषणात्मक संशोधन पद्धतीचा अवलंब करून ग्रामीण पर्यटनामुळे रोजगारनिर्मिती, ग्रामीण उत्पन्नवाढ, सांस्कृतिक वारशाचे जतन आणि शाश्वत विकास यामधील संभाव्यता विश्लेषित करण्यात आली आहे. अभ्यासाच्या निष्कर्षांवरून असे दिसून येते की ग्रामीण पर्यटन स्थानिक समुदायांचे सक्षमीकरण करून, ग्रामीण–शहरी स्थलांतर कमी करून आणि गावकेंद्रित उद्यमांना बळकटी देऊन आर्थिक स्वयंपूर्णतेस चालना देणारे उत्प्रेरक ठरू शकते. नागपूर जिल्ह्यात ग्रामीण पर्यटनाची संपूर्ण क्षमता विकसित करण्यासाठी प्रभावी नियोजन, पायाभूत सुविधा विकास आणि स्थानिक समुदायांचा सक्रिय सहभाग अत्यावश्यक असल्याचे या अभ्यासातून स्पष्ट होते.